Magna Carta

  • Aralık 9, 2023
  • 10 min read

İlker ALTUN

Magna Carta, Türkçe çevirisi “Büyük Özgürlükler Sözleşmesi”, 1215 yılında İngiltere’de imzalanmış; İngiltere kralının yetkilerinin birkaçından feragat etmesini, yasalara uygun davranmasını ve hukukun arzu ve isteklerinden daha üstün olduğunu kabul etmesini zorunlu kılan, İngiltere tarihinde kralın yetkilerini ilk defa kısıtlayan ve derebeylere bazı haklar tanıyan belgedir. Günümüze kadar gelen sürede bu belge, sadece İngiliz dünyası için değil, bütün özgür dünya için çok önemli bir belgedir. Magna Carta, insan hakları ve kişi hürriyetlerinin soyut birer kavram olmaktan kurtarılarak hukuki ve siyasal bir düzen içinde gerçekleştirilmesini sağlayan ilk belge olmuştur ve kendisinden sonra gelen birçok bildirilere örnek olmuştur. Magna Carta, bütün dünyada “Hukuk Devleti” anlayışının öncüsü olmuş bir sözleşmedir. Ancak bu belge için dikkatle üstünde durmamız gereken nokta, yenilikler getirmesi değil, tam tersine İngiliz halkının o zamanlar kendi elde ettikleri hak ve hürriyetlerini teyit ettiğidir.

Hukukun üstünlüğü ilkesinin temellerini İngiltere’nin Anglo-Sakson devrine, Germen asıllı kabilelerin Britanya’ya ilk yerleştikleri çağlara kadar götürebiliriz. Bu topluluklar, Roma hukukunun etkisi dışında kalmışlar ve kendi örf ve adetleriyle birlikte adaya göç etmişlerdi. Bu toplulukların hakimiyet anlayışı kralla halk arasında karşılıklı hak ve mükellefiyet temeline dayanıyordu. Kralın da halk gibi mükellefiyetleri bulunuyordu ve hiçbir zaman mutlak bir iktidar sahibi olarak görülmüyordu. Böylece, kralın üstünde uymak zorunda olduğu belirli bir örf ve adet hukuku karşısına çıkıyordu. Norman istilası, bu durumda bir değişiklik oluşturmuyor, Kral William kendisinin İngiltere’nin bütün kanunlarına bağlı kalacağına söz veriyordu. Norman istilasından II. Henry’nin tahta çıkışına kadar geçen sürede, İngiltere’de feodal düzen iyice güçlendi ve feodal bir aristokrasi belirmeye başladı. II. Henry, 1154’de tahta çıktığı zaman I. Henry’nin tahta çıkışını meşru göstermek için imzaladığı bir belgeyi tekrar imzalamak zorunda kalarak, feodal aristokrasinin gücünün etkisinde kalıyordu. II. Henry, tahtta bulunduğu vakitlerde kazandığı topraklarla sağlam bir krallık kurmuş, krallık yetkilerini kısıtlayan engelleri kaldırarak çıkardığı kanunlar ve merkezi otoriteyi güçlendiren aktiviteleri ile feodal aristokrasiyi etkisiz hale getirmişti. II. Henry’den sonra yerine gelen I. Richard (Aslan Yürekli Richard) aynı yolu izlemeye çalışmış ancak feodal aristokratların birleşerek isyan edişiyle karşı karşıya kalmıştı. Aslan Yürekli Richard’ın ölümüyle tahta geçen kardeşi John, feodal aristokratların büyük direnciyle karşılaştı. John, Fransız Kralı Philippe Auguste ile savaşa girmek istedi ve ordusunun ihtiyaçlarını karşılamak için feodal baronlardan yeni vergiler istedi. Baronlar, savaşa girmeyi ve yeni vergiler vermeyi reddettiler ve 6 Ocak 1215 tarihinde Kral John’dan, kendi hak ve hürriyetlerini belirten bir ferman imzalaması istediler. Bu ferman, zamanında I. Henry’nin imzaladığı fermandı. Baronlar, Kral’ın bu fermanı imzalamaması durumunda ayaklanacaklarını belirttiler. John, baronları oyalarken kiliseyi yanına çekmek istemiş ancak başarılı olamamıştır. Kralın isteklerini kabul etmemesi üzerine 5 Mayıs 1215’de baronlar, John’a karşı ayaklandılar. Baronların ordusu 24 Mayıs 1215 tarihinde Londra’yı ele geçirdiler. Baronların ordusu, Londra halkı tarafından sevinçle karşılandı. Çünkü halk; artan enflasyon, Üçüncü Haçlı Seferi’nin İngiltere’ye verdiği zararlardan ve ağır vergilerden bıkmış durumdaydı. Kral’ın yüksek rütbeli memurlarının da baronlara katılması ile başka bir çaresi kalmayan Kral John, 15 Haziran 1215 günü Thames ırmağı üstünde yer alan Runnymede kasabasında Magna Carta’ya mührünü basmak zorunda kalmıştır.

Magna Carta’nın Önemli Maddeleri

1.Madde: İlk olarak, bu metni Tanrı’ya adadık ve şimdi bu fermanla bizim ve bütün haleflerimizin adına teyit ettik ki İngiltere Kilisesi hür olacak, haklarında kısıntı yapılmayacak, hürriyetlerinin bütünlüğüne dokunulmayacaktır. Bunun böyle olmasını istediğimiz, baronlarımızla aramızda şimdi ki anlaşmazlık başlamadan, kendi serbest irademizle, kilisenin seçim hürriyetini bağışlamış ve bir fermanla teyit etmiş ve bunu Papa III. Innocent’a tasdik ettirmiş olmamız gerçeğinden anlaşılmaktadır. Bu hürriyeti biz koruyacağız ve bütün haleflerimizin de iyi niyetle korumalarını istiyoruz.

Aşağıda sıralanan tüm özgürlüklere bizim ve varislerimizin sahip olmasını ve olmaya etmesini krallığımızın bütün özgür insanlarına kabul ettirdik. Bu bizim ve varislerimiz tarafından onlara ve onların varislerine de kabul ettirilmiş sayılmaktadır.

12.Madde: Krallığımızda, Genel Meclis izni olmadıkça zorla, askerlik hizmeti karşılığı olarak vergi ya da yardım parası alınamaz. Fiziksel varlığımızın diyet verilerek esaretten kurtarılması, en yaşlı oğlumuzun şövalyeliğe kabul töreni veya en büyük kızımızın ilk evliliği durumları bunun dışındadır. Bu üç amaç için makul bir yardım talep edilebilir. Londra kentinin yardım paraları da benzer bir şekilde ayarlanacaktır.

13.Madde: Londra kenti, eskiden sahip olduğu tüm özgürlüklerini ve geleneklerini hem karada hem de denizde koruyacaktır. Ayrıca, tüm kentlerin, arazilerin, çiftliklerin ve limanların da kendi ayrıcalıklarını korumalarını istiyor ve onlara bu hakkı bahşediyoruz.

16.Madde: Hiç kimse, asilzadelerin ücreti için ya da diğer herhangi bir kiralık arazi için gerekli olandan daha fazla hizmet vermeye zorlanamaz.

20.Madde: Özgür bir adam suçun derecesine göre küçük bir suç için yalnızca para cezasına çarptırılabilir. Büyük çaplı bir suç, suçun büyüklüğüne göre para cezasına çarptırılabilir ve bir tüccar da mallarına el konularak aynı şekilde cezalandırılabilir. Aynı şekilde, bir cani, eğer bizim merhametimize mazhar olursa, para cezasına çarptırılabilir.

24.Madde: Kraliyet yargıçlarının bakması gereken davalara hiçbir şerif, adli amir, memur veya diğer memurlarımız bakamayacaktır.

38.Madde: Bundan böyle hiçbir hakim herhangi bir kimseyi ilgili olayda doğru ve güvenilir deliller ortaya koymadan dava edemez.

39.Madde: Kendi zümresinden olanlar ya da ülkenin ilgili yasalarına uygun olarak verilen bir karar olmadıkça hiçbir özgür kişi tutuklanamaz, hapse atılamaz, mal ve mülkü elinden alınamaz, sürgüne yollanamaz ya da herhangi bir biçimde kötü muameleye maruz bırakılamaz.

40.Madde: Kimseye hakkı ya da adaleti satmayacağız, menetmeyeceğiz ya da geciktirmeyeceğiz.

45.Madde: Krallığın yasalarını bilmeyen ve bu yasalara tümüyle uyacağına kanaat getirmediğimiz kişileri hakim, vali, şerif ya da sınırlı yetkili hakim olarak atamayacağız.

61.Madde: Krallığımızda eskiden beri var olan koşulların daha iyi bir hale getirmek, baronlarla aramızda mevcut olan ihtilafın en hayırlı bir biçimde sonuçlandırmak ve Tanrı’nın rızasını kazanmak için yukarıda sayılan maddeleri onayladıktan sonra, şimdi de kapsamlı ve sürekli bir istikrardan yararlansınlar diye aşağıdaki güvenceyi veriyoruz.

Krallığımızın sınırları içerisinde bulunan baronlar kendi aralarından diledikleri 25 kişiyi seçecekler ve bu 25 kişi tüm güçleriyle, halihazırdaki bu fermanla kendilerine bağışladığımız ve teyit ettiğimiz barışı ve özgürlükleri uygulayacaklar, bunlara uyacaklar ve karşı tarafında uymasını sağlayacaklardır.

Eğer biz, başyargıcımız, memurlarımız ya da emrimizdeki herhangi bir kimse, herhangi bir durumda, herhangi birine karşı suç işler, güvenlik ve barış kararlarından herhangi birini ihlal ederse ve eğer bu hareket adı geçen 25 barondan sadece 4 tanesi tarafından öğrenilirse, bunlar bize gelerek veya yurtdışında isek başyargıcımıza gelerek, işlenen suçu bildirecekler ve bu haksızlığı hiçbir gecikme olmaksızın gidermemizi talep edeceklerdir.

Bu hatayı, biz ya da yurtdışında isek başyargıcımız düzeltmezse, 4 baron olayı geri kalan 21 baronun önüne götürecek ve bütün ülkeyi de arkalarına alarak, kalelerimizin, topraklarımızın ve mülkümüzün elimizden alınması yoluyla, olay kendi isteklerine uygun bir biçimde yeniden yoluna girene dek, bize uygun bir biçimde baskı yapacaklar, haciz uygulayacaklar ve ellerinden ne geliyorsa onu yapacaklardır.

63.Madde: Bundan dolayı, İngiliz Kilisesi’nin özgür olacağını, ülkemizdeki tebaanın belirtilen bütün yerlerde ve bütün konularda yukarıda bahsedilen bütün özgürlüklere, haklara ve imtiyazlara hem kendileri için hem de varisleri için tam olarak ve serbest bir biçimde sahip olmalarına karar verdik.

Magna Carta’nın Değeri

Magna Carta, 1215’ten sonra iki yüz yıl boyunca çeşitli alanlarda etkili olmuştur. Ferman bir yandan mahkemelerde yapılan atıflarla hususi hukukun gelişiminde önemli bir temel yapı taşı anlamını kazanırken, diğer yandan baronların kralın imtiyazlarını kısıtlama çabalarına yardımcı oluyordu. Magna Carta hakkında bilgi edinilirken, maddeleri okunurken ve değerlendirilmesi yapılırken fermanın imzalandığı yıl olan 1215 yılının toplum şartları göz önünde bulundurulmalıdır. Nitekim ferman, 1215 yılının İngilteresinde feodal düzenin hüküm sürdüğü orta çağda imzalanmıştır. Ferman, bütün İngiliz halkını amaç edinmekten çok uzaktır, din adamlarını ve baronları ilgilendirmektedir. Kölelere hiçbir hak tanınmadığı gibi, diğer sınıflara (köylü, işçi) tanınan hak ve hürriyetlerde baronlar tarafından bilinçsizce ve ancak kendileriyle ilgili olduğu ölçüde alınmış gözükmektedir. Fermanın en büyük etkisi, kralın yetkilerini kısıtlayan bir anlam taşımasıdır. Böylece krala hukukun üstünlüğü ilkesini kabul ettirilir. Ancak, fermanın baronların çıkarları için elde edilmiş olması Magna Carta’nın değerini azaltmaz. Magna Carta, bugün dünyada çok büyük önem kazanmış olan “hukukun üstünlüğü” ilkesinin öncüsü olarak görülmektedir. Magna Carta’nın bütün dünyadaki anayasa ve insan hakları bildirilerinde etkisi olmuştur. Fransa’da 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Beyannamesi, ABD’de Virginia Haklar Bildirisi’nin Magna Carta’dan yararlandığı görülür.

 

KAYNAKÇA

Akın, F. İlhan (1968) Temel Hak Ve Özgürlükler. Fakülteler Matbaası.

Dereköy, S. (2018). Magna Carta (Büyük Ferman) Bir Magna Sancta (Büyük Kutsal) Mı? Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(56), 158- 167. Https://Www.Sosyalarastirmalar.Com/Articles/İs-Magna-Carta-Big-Charter-A-Magna-Sancta-Big-Sacred.Pdf Adresinden Alındı

Ersan, İlal, Magna Carta, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, Cilt: 34, Sayı: 1-4, 1968.

Giritli, İsmet, Prof. Dr.  750. Yıl Dönümünde: Magna Carta. Milliyet: 30 Mayıs 1965

İstanbul Barosu. (2017, 06 06). Magna2017. İstanbul Barosu: Https://Www.İstanbulbarosu.Org.Tr/Files/Docs/Magna2017-2.Pdf Adresinden Alındı

The National Archives. (Tarih Yok). Magna Carta, 1215. The National Archives: Https://Www.Nationalarchives.Gov.Uk/Education/Resources/Magna-Carta/British-Library-Magna-Carta-1215-Runnymede/ Adresinden Alındı

Uk Parliament. (Tarih Yok). Magna Carta. Uk Parliament: Https://Www.Parliament.Uk/Magnacarta/ Adresinden Alındı

Wikipedia. (2023, 10 20). Magna Carta. Wikipedia: Https://Tr.M.Wikipedia.Org/Wiki/Magna_Carta Adresinden Alındı

Bunu paylaşın:
1

Leave a Reply

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir